Рубрика: Без рубрики, Մայրենի 6-րդ դասարան, Եղիշե Չարենց

Եղիշե Չարենց « Հայրենիքում»

Ձյունապատ լեռներ ու կապույտ լճեր:

Երկինքներ, որպես երազներ հոգու:

Երկինքներ, որպես մանկական աչեր:

Մենակ էի ես: Ինձ հետ էիր դու:

Երբ լսում էի մրմունջը լճի

Ու նայում էի թափանցիկ հեռուն —

Զարթնում էր իմ մեջ քո սուրբ անուրջի

Կորուստը այն հին, աստղայի՜ն, անհո՜ւն:

Կանչում էր, կանչում ձյունոտ լեռներում

Մեկը կարոտի իրիկնամուտին:

Իսկ գիշերն իջնում, ծածկում էր հեռուն

Խառնելով հոգիս աստղային մութին …

Реклама
Рубрика: Без рубрики, Եղիշե Չարենց

Դանիել Դզնունու հուշերից

Ամեն անգամ, երբ հանդիպում էի նրան փողոցում կամ ընտանիքում, ժողովում կամ թատրոնում, նա մշտապես առույգ էր ու արագաշարժ: Բայց երբեմն նա տաքարյուն էր, խոհական ու էպիկական, երբեմն սիրառատ ու քնքուշ՝ իր քնարական բանաստեղծությունների նման, հեգնող ու մերկացնող՝ իր քաղաքական երգիծանքի նման: Ու թվում էր ինձ, որ Չարենցը կա, նա մեր մեջ է, մեր գրապահարանում դրված հատորից նայում է մեզ իր հոնքերի տակից, իմաստուն ժպտում: Նրա կարճատև կյանքը մշտական որոնումների և անդուլ մաքառումների տարիներ էին:
Առաջին անգամ Չարենցին հանդիպել եմ Երևանում 1922թ. սկզբներին: Երևան տեղափոխված մտավորականների մի խումբ ապրում էր Օ. Խայամի փողոցում գտնվող հյուրանոցում: Հյուրանոցում իր կնոջ հետ մի փոքրիկ սենյակում ապրում էր Ե. Չարենցը: Եղիշեն հաճախ էր լինում իր հարևանների շրջանում և երկար զրուցում նրանց հետ գրականության և թատրոնի մասին: Իր անձնական կյանքում նա շատ ջերմ ու սիրող ամուսին էր: Արփիկը նրա համար ամենից առաջ կյանքի ընկեր էր, ինչպես ինքն էր ասում՝ «հերոսական ընկեր», նրա ստեղծագործական աշխատանքի ոգևորողը, որն իր հերթին անհուն սիրով կապված էր Եղիշեի հետ, ներում էր նրա բոլոր «չարությունները», ուրախանում նրա հաջողություններով: Հատկապես ուզում եմ ընդգծել Արփիկի անհուն հոգատարությունը ամուսնու նկատմամբ: Արփիկը Չարենցի հետ էր ամեն քայլափոխի, եռանդով մասնակցում էր բոլոր վիճաբանություններին՝ անցնելով Եղիշեի կողմը: Վերջինս էլ կատակում էր. «Քանի Արփիկս իմ կողքին է, ես անխոցելի եմ, ինչպես Աքիլլեսը»:
Հաճախ կարելի էր տեսնել Չարենցին մեր հյուրանոցի միջանցքի ծայրին կամ բակի կողմը նայող պատշգամբում՝ շրջապատված իր հարևաններով: Երբեմն նա կատակում էր իրեն շրջապատող կանանց հետ՝ խոսելով նրանց կենցաղային անհարմարություների, սնունդի և այլ դժվարին պայմանների մասին: Նրա այդ սրամիտ, զվարճալի զրույցները ամբողջապես հագեցած էին լավատեսությամբ ապագայի նկատմամբ:
Իր որոնումների նման անհարթ էր Չարենցի անձնական կյանքը, որի ամեն մի շրջադարձը խոր ապրումներ է պատճառել պոետին: Հատկապես ցնցող էր այն մեծ վիշտը, որ դաժան մահը պատճառեց նրան՝ խլելով իր կյանքի լավագույն ընկերոջը՝ Արփիկին: Շատ ջանք թափեցին ընկերները, մինչև որ կարողացան վերականգնել նրա հոգեկան հավասարակշռությունը:

Վահրամ Ալազանի հուշերից

Ես տեսել եմ Եղիշե Չարենցին, եղել նրա ընկերն ու բարեկամը. հավետ անհանգիստ, ծովային փոթորկին նմանվող հանճարեղ այդ մարդուն, մեծ պոետին ու քաղաքացուն: Նա եղավ, բոցավառվեց որպես վիթխարի մի խարույկ և հանգավ իմ սերնդի աչքերի առաջ:
1922-24 թթ. իմ հարաբերությունները Չարենցի հետ մտերմական դարձան: Այդ թվականներին ես և կինս՝ Մարոն, մոտիկից ծանոթացանք Չարենցի կնոջ՝ Արփենիկ Աստվածատրյանի հետ, որը 20-ական թվականների ամենազարգացած, ամենալուրջ, ամենահավասարակշռված հայ կանանցից մեկն էր և Չարենցի հոգատար ընկերը: Հասակի հարցում եթե բնությունը ժլատ էր վարվել Չարենցի նկատմամբ, ապա նա խիստ առատաձեռն էր եղել Արփենիկի նկատմամբ՝ տալով նրան ավելի սլացիկ, ավելի տիրակալ հասակ: Երբ անհաջող վիրահատումից վախճանվեց Արփիկը, նրա մահը մինչև հոգու խորքը ցնցեց մեծ բանաստեղծին: Արփիկի վիշտը ցնցել, խեղճացրել էր Չարենցին. ցերեկ ու գիշեր իր սենյակում փակված՝ վիրավոր առյուծի նման մռնչում էր ցավից:
Տարիներ անցան: 1932 թ. գարնանն էր: Չարենցը, հավաքած իր գրական ընկեր-բարեկամներին, անցնում էր Երևանի փողոցներով: Չարենցը գնում էր առջևից, իսկ մենք, դպրոցական աշակերտների նման, հետևում էինք նրան: Նա, ձեռքերն աջ ու ձախ տարածելով, ցույց էր տալիս մեզ Երևանի նորակառույց շենքերը, փողոցներն ու հրապարակները: Նա իրեն այնպես էր պահում, կարծես ինքը քաղխորհրդի նախագահը կամ առնվազն գլխավոր ճարտարապետը լիներ, իսկ մենք լուսնից ընկած անտեղյակ մարդիկ: Տարված և ոգևորված իր խոսքերով՝ չնկատեց և մեզ դեմ արեց շինարարական մի մեծ ցեխակույտի, ապա ետ դառնալով, ասաց.
— Տղե՛րք, ինչ դժվար է վոժդ լինելը: Տեսնու՞մ եք, բերի և ձեզ գցեցի ցեխերի մեջ:
Նորակառույց մի շենքի առաջ կանգնելով՝ նա թախծոտ հայացքով նայեց մեզ ու ասաց.
— Է՜խ, տղերք ջան, հոյակապ է դառնալու մեր մայրաքաղաքը: Երանի նրան, ով կտեսնի 1950 թվականի Երևանը: Ես որ չեմ տեսնելու, չգիտեմ՝ դուք ինչպես:

Աղբյուր՝  «Ֆիմինե» ֆեյսբուքյան էջ

Կարող եք ծանոթանալ նաև՝  «Չարենց» էջին

Ինձ դուր եկավ, շատ հետաքրքիր էր:

Рубрика: Без рубрики, Եղիշե Չարենց

Չարենցն էր

 17197_688336074611753_3208732119618630396_n

 
Գուրգեն Մահարու հուշերից

Նրա վրա ցնցող տպավորություն էր թողնում լավ գիրքը, լավ բանաստեղծությունը, լավ տողը: Երբ հանդիպում էր մի լավ պատկերի, աչքերը փայլում էին, և զարմանում էր. «Այ տղա, էս ո՞նց է սարքել»: Ռոմանոս Մելիքյանին, Մարտիրոս Սարյանին, Հակոբ Կոջոյանին և նրանց, որոնց գնահատում էր, անվանում էր «զարմանալի տաղանդ»: Չէր սիրում խաղալ «հանճար» ածականի հետ: «Զարմանալի տաղանդից» բարձր «ուդիվիտելնի» քանքարն էր: Մարտիրոս Սարյանը և՛ «զարմանալի տաղանդ» էր, և՛ «ուդիվիտելնի քանքար»: Սիրում և հասկանում էր նկարչությունը, հասկանում էր ավելին, քան բազում նկարիչներ:
— Հիանալի ինտելիգենցիա ունենք. մի տես՝ Շիրվան, Ավետիք, Մարտիրոս, Ռոմանոս… զարմանալի տաղանդներ…
Սիրում էր երաժշտությունը, բայց ավելի բարձր էր գնահատում արևելյան երաժշտությունը: Սիրում էր Կոմիտասին, Ալ. Սպենդիարյանին, Ռ. Մելիքյանին: Ակսելը ճեմարանից հիշում էր Կոմիտասի երգերը, երբեմն նեղ շրջանակում Կոմիտաս էր երգում չափ տալով: Չարենցը շատ էր սիրում այդ երգերը. «Մի Կոմիտաս երգիր, Ակսել»: Երբեմն էլ, երբ նեղսրտում էր ու ձանձրանում, գլխարկը քաշում էր աչքերի վրա և երեխայի նման խնդրում.
-Գնանք Ակսելի մոտ, Կոմիտաս լսենք:
Ինչպես ամեն իսկական բանաստեղծ, սիրում էր բնությունը, բայց ամենից ավելի երևի՝ ջրի խշշոցը: Շատ էր սիրում Զանգվի ձորը: Իր սերը և Զանգվի ձորն իջնելու ցանկությունը ձևակերպում էր այսպես.
— Գնանք ջուր լսենք:
Կպառկեր գետափին, գլխարկը կդներ դեմքին և… ջուր կլսեր:
Նա հռետոր էր և փայլուն հռետոր: Ոչինչ չուներ նա բեմական՝ ո՛չ ձայն, ո՛չ բոյ-բուսաթ, ո՛չ միմիկա: Բայց նա հռետոր էր: Գիտելիքների մեծ պաշար և հումոր՝ ահա նրա հռետորական զենքերը: Կանգնել ամբիոնի մոտ և ամբիոն ծեծել չէր սիրում նա: Բեմի վրա պահում էր իրեն, ինչպես իր սենյակում: Գնում-գալիս էր և խոսում, երբեմն կանգնում էր մի կարևոր ֆրազ ընդգծելու համար, մի ծխախոտ էր վառում և շարունակում խոսել, համոզել, ձեռք առնել, եզրակացնել: Ինչպես կյանքում, այնպես էլ բեմի վրա սիրում էր գործածել ռուսերեն բառեր: Գիտեր օգտվել առիթից՝ «ոչնչացնելու համար» հակառակորդին:
Բանաստեղծությամբ էր զարթնում՝ Եսենինի կամ Մեծարենցի, Թումանյանի կամ ժամանակակից մի թեկուզ ոչ բարեկամ բանաստեղծի երկու տողը կամ քառատողը շրթունքին, իսկ ամենից շատ՝ Տերյան:
1924 թիվ: Թիֆլիսյան պայծառ աշուն: Կառք վարձեց. «Քշի Հավլաբար, Խոջիվանք»:
-Երևանում հայկական պանթեոն պիտի սարքել, նշանավոր հայերի աճյունները տեղափոխել այնտեղ: Տերյանին էլ հարկավոր է Օրենբուրգից հանել: Ի՞նչ է անում էնտեղ մենակ… Ոչ մի տեղ ես էնպես ինձ հանգիստ չեմ զգում, որքան գերեզմանոցում: Մի վերին իմաստություն է իջնում վրաս: Մտածում եմ, որ վերջը է՛ս է, ու մի տեսակ խաղաղվում եմ… Ինչու՞ համար գերեզմանատանը չես կարող բարձր խոսել, ա՛յ, ես ու դու համարյա շշուկով ենք խոսում: Թումանյանի՞ց ենք վախենում, թե՞ Րաֆֆուց: Փորձիր մի գոռալ: Հազար թուման տան, ես չեմ կարա գոռալ: Այ տղա, ո՞վ հնարեց էս մահը:
Շրջեց ամբողջ ժամանակ գլխաբաց:

Եղիշե Չարենց (Դավիթ Մալյան «Դեմքեր, հանդիպումներ» գրքից)

Ես ուզում եմ պատմել իմ մի քանի հանդիպումների մասին այդ հսկա բանաստեղծի հետ: Դրանք հանդիպումներ են, որոնք չեն կրել ոչ գրական և ոչ էլ պաշտոնական բնույթ: Ինքը՝ Չարենցը, խուսափում էր հաճախակի հանդիպումներից այն մարդկանց հետ, որոնց չէր համակրում: Նա չէր քաշվում այդ մարդկանց երեսին իր կարծիքն ասելուց և իսկույն կտրում էր նրանց խոսքը, եթե, օրինակ, փորձում էին ասել. «Ընկեր Չարենց, այսօր կարդացի ձեր պոեմը, ես հիացած եմ»:
Մեծ հետաքրքրությամբ կլսեր գրականության, արվեստի հետ կապ չունեցող որևէ զրույց կամ պատմություն: Հիշում եմ՝ «Ինտուրիստ» հյուրանոցում փոքրիկ սրճարան կար: Հավաքվում էին մեծ մասամբ գրողներ, դերասաններ: Օրվա որոշ ժամերին երևում էր Չարենցը՝ հոգնած, գունատ: Կկանգներ սենյակի շեմին, աչքի կանցկացներ բոլորին և դանդաղ քայլերով կմոտենար սեղաններից մեկին, որտեղ ոչ ոք չկար կամ մի երկու հոգի կային: Զրուցողները, որ մինչ այդ աղմկում էին, անցնում էին շշուկի: Հայացքով կանչում էր ինձ, հետո բարձր.
-Դու թիթեռների կյանքից որևէ բան գիտե՞ս, կարո՞ղ ես պատմել:
Դադար:
-Հոգնել եմ: Հոգնել եմ:

Եվ այնպես էր ասում, որ զգում էիր՝ դա միայն ֆիզիկական հոգնածություն չէ: Նրա խնդիրքը՝ մի բան պատմել միջատների, կենդանիների կյանքից, կարծես շրջապատից ու մարդկանցից կտրվելու, մի պահ վերանալու փափագ էր: Կամ գուցե ուզում էր ցրվել, մոռանալ ամեն ինչ, որպեսզի նոր ավյունով, նոր ոգևորությամբ նստի իր սեղանի առջև:
Մի օր ցերեկը փողոցում բռնեց ինձ. «Գնանք մեր տուն»:
Մոտեցա սեղանին:
-Ոչ մի բանի ձեռք չտաս, կխառնես: Այսօր հոնորար ստացա, դրի սեղանին: Չգիտեմ՝ ինչո՞վ էի զբաղված, գալիս է աղջիկս, մեկ էլ ի՞նչ եմ տեսնում. պատշգամբում կանգնած քրքջում է, ուրախությանը չափ ու սահման չկա: Դուրս եմ գալիս պատշգամբ, ներքևում ահագին քանակությամբ երեխաներ: Իմ փոքրիկը վերցրել է սեղանի վրայի դրամը և մեկիկ-մեկիկ երեքռուբլիանոցները նետել փողոց, իսկ ներքևում երեխաները հավաքում են:

Սկսում է ծիծաղել: Հետո մտածկոտ աչքերը հառում է մի կետի:

— Լսիր, կարո՞ղ ես երևակայել, եթե հանկարծ իմ ոտանավորները այդպես նետեին փողոց: Ոտանավորներս, որոնք դեռ լույս չեն տեսել,-նորից ծիծաղում է և նորից մտախոհ ավելացնում,-նետեին փողոց:
1936թ. Մոսկվայում պրոֆեսոր Հարությունյանը իր տանը հրավեր էր կազմակերպել: Հավաքվել էինք մի քանի տասնյակ մարդ: Սպասում էինք Չարենցին: Ժամը 10-ին եկավ կնոջ հետ: Ուրախ, ոգևորված բացականչություններից հետո հյուրերն սկսեցին տեղավորվել: Հանկարծ Չարենցը դարձավ կնոջը:
-Վեր կաց, պարիր:
— Ի՞նչ պար, ես պարել չգիտեմ:
— Պարիր, ասում եմ, ինչ կուզես, միայն պարիր: Երաժշտություն:
Դաշնամուրը հնչեցրեց «Նազ պարը»: Չարենցի կինը անորոշ շարժումներով պարեց, բայց կարճ: Փորձեց նստել, Չարենցը գոռաց:
— Պարիր, երկար պարիր:
Տպավորությունն այն էր, որ եթե չպարեր, կարծես աղետ էր լինելու: Տեսարանը հույժ տպավորիչ էր, դրամատիզմով հագեցած: Մեկ էլ հանկարծ Չարենցը ելավ տեղից ու փակ աչքերով դարձավ ինձ:
— Լսիր, դու մի երգ գիտես, հիշու՞մ ես:
-«Խնուս գե՞ղը»:
-Այս, երգիր:
-Եղիշե, ես երգելու տրամադրություն չունեմ:
-Երգիր, երգիր, խնդրում եմ: Շուտ, շուտ սկսիր: Այնպես էր աղերսում, կարծես ուզում էր ասել՝ կխելագարվեմ:
Երգեցի, և կարծես, վերջ:
-Տասը անգամ երգիր, մեկը մյուսի ետևից տասը անգամ: Սկսիր: Եթե ինը երգես, կբարկանամ: Ուղիղ տասը անգամ:
Իմ դրությունը տրագիկոմիկական էր: Ինչպե՞ս թե՝ տասը անգամ: Մեկ անգամ երգեցի առանց ցանկության ու տրամադրության: Եվ վերջապես, հրամաններով ես չեմ կարող երգել միևնույն երգն այդքան անգամ: Հյուրերը նույնպես:
-Երգեք, երգեք:
Նորից սկսում եմ երգել: Չարենցը աչքերը փակ, սկսեց հաշվել:
-Էդ մեկ, շարունակիր:
Տեր աստված, այս ինչ տանջանք է: Իսկ այդ ժամին ի՞նչ էր կատարվում մեծ բանաստեղծի սրտում, ո՞վ կարող էր գուշակել: Իմ երգին, իմ ձայնին կարոտ չէր Եղիշեն, և մի առանձին բան էլ չկար իմ կատարման մեջ: Երևի այդ երգի պահին իրեն ապահով էր զգում մարդկանց խոսակցություններից: Կամ գուցե այդ վայրկյանները նրան ստիպում էին ոչնչի մասին չմտածել: Մարդու հոգին խոր է ու դժվար հասկանալի: Իսկ բանաստեղծի հոգին՝ բոլորովին անըմբռնելի:

Աղբյուր՝  Ֆիմինե ֆեյսբուքյան էջ

Լուսանկարը՝  Անի Զարգարյանի

Կարող եք ծանոթանալ նաև՝  «Չարենց» կայքէջին

Շատ հետաքրքիր պատմություն է, ինձ շատ դուր եկավ:

Рубрика: Без рубрики, Եղիշե Չարենց

Անքնություն

 

Դոփո՛ւմ են, դոփո՛ւմ են, դոփո՛ւմ են ձիերը,
Մթի մեջ դոփում են, խփում են պայտերը,
Պայտերը խփում են, խփում են հողին․-
Անծա՜յր է գիշերը, անհայտ է ուղին:
Գնո՜ւմ են, գնո՜ւմ են, գնո՜ւմ են ձիերը,
Մոտիկ են, հեռու են, դոփում են պայտերը,
Պայտերը դոփում են քունքի՛ս մեջ հիմա․-
Անհա՜յտ է աշխարհը՝ անցում է ու մահ․

Рубрика: Без рубрики, Եղիշե Չարենց

Կյանքը — երգի, երկնքի՛ պես անհո՛ւն, անհո՛ւն,

Կյանքը — երգիերկնքի՛ պես անհո՛ւն, անհո՛ւն, —
Կյանքը — կորած աստղերի՛ պես հազարանուն:
Կյանքը — կրակ ճահիճներում` կա ու չկա, —
Կյանքը — ճամփորդ, սպասված հյուր, որ պետք է գա:

Կյանքը — երգիերկնքի՛ պես անհո՛ւն, անհո՛ւն, —

Կյանքը — կորած աստղերի՛ պես հազարանուն…

Ինչքան որ հուր կա իմ սրտում — բոլորը քեզ.
Ինչքան կրակ ու վառ խնդում — բոլորը քեզ.—
Բոլո՜րը տամ ու նվիրեմ, ինձ ո՛չ մի հուր թող չմնա՝
Դո՜ւ չմրսես ձմռան ցրտում.— բոլո՜րը քեզ…
Այս բանաստեղցուցյունը շատ հետաքրքիր էր և մեր երկրի մասին եր նկարագրում, ինձ շատ դուր եկավ:
Рубрика: Եղիշե Չարենց

Բանաստեղծությունները

Եվ լսում նրա հեռվիցը բերող երգը տխրագին…

Քամին ծաղկունանց շուրթերն է դողդոջ շոյում, գուրգուրում

Եվ լուռ մրմնջում, թե հեռուներում ինչպես են սիրում…

Եվ այս ամենը կատարվում է միշտ իրիկնաժամին,

Երբ որ տրտում են հեզ ծաղիկները ու մեղմ է քամին:

 

Տրիոլետ

Գիտե՞ք, որ գարուն է արդեն,
Բոլորը թափվել են փողոց.

Լսո՞ւմ եք անուշ մի զնգոց –

Գիտե՞ք, որ գարուն է արդեն։
Դյութում են շրթերը վարդե,
Սրտերը կրակ են ու բոց-
Գիտե՞ք, որ գարուն է արդեն,
Բոլորը թափվել են փողոց։

 

(Հայաստանին)

Հազար ու մե վերք ես տեսել — էլի՛ կտեսնես,

Հազար խալխի ձեռք ես տեսել — էլի՛ կտեսնես։

Աշնան քաղած արտի նման՝ հազա՜ր զոհերի

Չհավաքած բե՛րք ես տեսել — էլի՛ կտեսնես։

Գլուխդ չոր քամուն տված պանդուխտի նման

Հազա՛ր տարվա հերք 1 ես տեսել— էլի՛ կտեսնես։

Նարեկացի, Շնորհալի, Նաղաշ Հովնաթան—

Ինչքա՜ն հանճար, խելք ես տեսել— էլի՛ կտեսնես:

Քո Չարենցին լեզու տվող երկի՛ր Հայաստան,

Հազա*ր ու մե ե՛րգ ես տեսել — էլի՛ կտեսնես։

1 հերք — գրբ. հոգն. մազեր:

Կյանքը — երգիերկնքի՛ պես անհո՛ւն, անհո՛ւն, —
Կյանքը — կորած աստղերի՛ պես հազարանուն:
Կյանքը — կրակ ճահիճներում` կա ու չկա, —
Կյանքը — ճամփորդ, սպասված հյուր, որ պետք է գա:

Կյանքը — երգիերկնքի՛ պես անհո՛ւն, անհո՛ւն, —

Կյանքը — կորած աստղերի՛ պես հազարանուն…

Ինչքան որ հուր կա իմ սրտում — բոլորը քեզ.
Ինչքան կրակ ու վառ խնդում — բոլորը քեզ.—
Բոլո՜րը տամ ու նվիրեմ, ինձ ո՛չ մի հուր թող չմնա՝
Դո՜ւ չմրսես ձմռան ցրտում.— բոլո՜րը քեզ…

Ինչքան աշխարհը սիրես ու աշխարհով հիանաս —

Այնքան աշխարհը անուշ ու ցանկալի կլինի.

Թե ուզում ես չսուզվել ճահճուտները անհունի —

Պիտի աշխարհը սիրես ու աշխարհով հիանաս:

Այնպե՜ս արա, որ կանքում ո՜չ մի գանգատ չիմանաս,

Խմի՜ր թախիծը հոգու, որպես հրճվանք ու գինի.

Որքան աշխարհը սիրես ու աշխարհով հիանաս —

Այնքան աշխարհը անուշ ու ցանկալի կլինի…

Եղիշե Չարենց, Տրիոլետ Լ.Բ.-ին